ÿþ<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="eo" lang="eo"> <head> <title>Wells: Ivo Lapenna</title> <style type="text/css"> body {background-color:#eeeeee;} h1 {font-family:arial, sans-serif; font-weight:bold; font-size:x-large; color:red;} h2 {color:green;} p {color:navy; margin-left:30%; text-indent:2em;} div.indent {margin-left:30%;} div.small {font-size:9pt;} div.italic {font-style:italic;} </style> </head> <body> <h1>Personaj rememoroj pri Ivo Lapenna</h1> <h2>John Wells</h2> <div class="italic">artikolo aperinta en <b>Memorlibro Ivo Lapenna</b>, redaktita de Carlo Minnaja, TK, 2001</div> <p>Longe anta&#365; ol mi konis Ivo Lapenna persone, mi konis lian vo&#265;on. Mi lernis Esperanton kiel izolita memlernanto, dresante mian a&#365;dan komprenon de la lingvo unue per radio-elsendoj, sed balda&#365; anka&#365; per la gramofondisko <i>La kultura valoro de Esperanto</i>. Mi a&#365;skultis &#285;in fojon post fojo: "La fundamento, sur kiu ku&#349;as la tuta konstrua&#309;o de Esperanto, estas la lingvo mem. Surbaze de la genia krea&#309;o de doktoro Zamenhof, ni sukcesis, en nuraj sep jardekoj, transformi projekton en vivantan, plene funkciantan lingvon." Mi ne &#265;eestis la koncernan UK, sed tiuj vortoj el &#285;ia festparolado estis por mi, 16-jarulo, modelo de bona lingvo kaj samtempe profunda inspiro.</p> <p>Du jarojn poste mi fari&#285;is studento en la universitato Kembri&#285;o. Tie mi konati&#285;is kun Victor Sadler, Humphrey Tonkin, Terry Page, Duncan Charters kaj aliaj. La studenta Esperanto-Klubo estis vigla kaj fervoriga. Unu el la lernantoj en mia unua Esperanto-kurso, Kerrin Masterman, havis la ideon veturi per sia skotero por viziti la Universalan Kongreson de Esperanto en Mainz, kaj invitis min kunveturi. Tiu UK, mia unua, estis por mi brila traviva&#309;o. La Brita landa asocio nomis min por esti unuminuta salutanto en la Solena Ina&#365;guro. Atendante anta&#365; la komenco de la solena&#309;o, mi konati&#285;is kun Edmond Privat (li flatis min, petante mian opinion, kiel plej bone traduki la anglan verbon 'to disdain'). Kvankam kun Ivo Lapenna en Mainz mi ne konati&#285;is persone, tamen tie la unua fojon mi a&#365;dis lin viva oratori.</p> <p>Inspirite de tiu oratorado, mi legis lian verkon <i>Retoriko</i>. En &#285;i mi trovis sa&#285;ajn konsilojn pri prelegado. Tiuj konsiloj restas firme en mia memoro ek de la tago en kiu mi unue legis ilin. Ili helpis min da&#365;re ne nur en Esperantujo sed anka&#365; en mia profesia vivo. Malgra&#365; la stranga stalinisma lingvistiko makulanta kelkajn pa&#285;ojn de la verko, mi rekomendas &#285;in al &#265;iu, kiu volas efike prezenti argumentojn anta&#365; la publiko. &#264;iu a&#365;danto a&#365;skultas kun plezuro konvinkajn argumentojn, klare prezentitajn, sed oscedas &#265;e lamaj argumentoj malklare prezentitaj.</p> <p>En oktobro 1960, fininte miajn studojn pri la klasikaj lingvoj en Kembri&#285;o, mi registri&#285;is &#265;e University College London (Universitato de Londono) por magistri&#285;i pri lingvistiko kaj fonetiko. Mi tuj ali&#285;is al la Londona Esperanto-Klubo kaj &#265;iusemajne &#265;eestis &#285;iajn kunsidojn. &#284;ia membraro estis kaj restas internacia. En tiu epoko regule partoprenis ne nur multaj tre aktivaj britaj esperantistoj sed anka&#365; pluraj el meza kaj orienta E&#365;ropo, trovinte novan hejmon en Britujo post la tumultaj konfuzoj de la dua mondmilito kaj ties sekvoj. Inter ili estis Ivo Lapenna, kun kiu mi nun fine konati&#285;is persone.</p> <p>Kaj temis ne nur pri la Londona Esperanto-Klubo. Ekster &#285;ia kadro Lapenna fondis, kun Marek Wajsblum, Studoklubon dedi&#265;itan al pli seriozaj intelektaj prelegoj kaj debatoj. Mia kunstudento Victor Sadler kaj mi estis inter la regulaj partoprenantoj. En tiu rondo mi unue a&#365;dis la tezon de Lapenna pri trinivela solvo al la lingvo-problemo: loka dialekto por la loka nivelo, nacia lingvo por la nacia nivelo, kaj la Internacia Lingvo por la internacia nivelo.</p> <p>En la jaro 1964 mi estis komisiita de la eldonejo English Universities Press verki dudirektan vortaron de Esperanto kaj la angla (aperontan en 1969 sub la titolo <i>Concise Esperanto and English Dictionary</i> en la serio Teach Yourself). Miaj preparlaboroj por tiu tasko estis intensaj. Interalie, mi pretigis &#265;iumonate listojn de problemaj vortoj, plej ofte anglaj vortoj por kiuj mi ser&#265;is ta&#365;gan ekvivalenton en Esperanto, foje anka&#365; Esperantaj vortoj pri kies formo a&#365; senco estis ia dubo. Tiujn listojn mi prezentis al la Altgrada Kurso gvidata en la LEK de Alec Venture. Inter la plej utilaj diskutantoj de tiuj problemoj estis &#265;iam Ivo Lapenna, kiu alportis la fre&#349;an perspektivon de slavlingvano al niaj ofte tro brite orientitaj anta&#365;supozoj. Mi zorge notis anka&#365; multajn liajn parolturnojn, por helpi min trovi ekvivalenton de tiu a&#365; alia angla esprimo: ekzemple, li instigis nin "stre&#265;i &#265;iujn fortojn" por atingi celon, angle "to exert every effort", kio helpas pri la traduko de "effort".</p> <p>En la periodo 1960-68 mi &#265;iujare partoprenis la Internacian Seminarion de Germana Esperanto-Junularo okazantan en la fino de decembro en diversaj germanaj urboj kaj vila&#285;oj, plej ofte en junulargastejo. Tie oni povis a&#365;skulti prelegojn vere altnivelajn el enhava kaj lingva vidpunktoj: inter la prelegintoj regule trovi&#285;is Ivo Lapenna (kiu tamen preferis lo&#285;i ne en junularjastejo sed en hotelo& ). Tie mi konati&#285;is anka&#365; kun lia akompanantino Birthe, kiu poste fari&#285;os lia edzino. Mi memoras aparte unu IS en Pullach, apud Munkeno, kie mi faris prelegon pri lingvoj, en kiu naive mi faris eraran aserton pri la interkomprenebleco de la slavaj lingvoj. Ivo ne hezitis korekti min: sed mi &#265;iam bonvenigas honestan korektojn faritan de tiu, kiu scias.</p> <p>Io, kion mi sciis kaj Ivo en tiu periodo ne, estis konduki a&#365;ton. La&#365; la britaj le&#285;oj, stirlernanto rajtas ekzerci&#285;i sen instruisto, kondi&#265;e ke lin akompanas kvalifikita &#349;oforo (mi). Kun Ivo &#265;e la stirrado kaj mi en la pasa&#285;era sidloko, ni veturis dum horoj per lia a&#365;to tra la anta&#365;urboj de nordokcidenta Londono. Li emis ripetadi al si anglalingve la devizojn instruitajn de la stirinstruisto, ekzemple "look in the mirror" (rigardu per la spegulo). Post niaj ekzercekskursoj lia tiama edzino, Ljuba, regalis min &#265;iam per bona man&#285;o.</p> <p>En 1971 ni okazigis Universalan Kongreson en Londono. Unu el la plej interesaj kunsidoj estis publika debato pri la lingva problemo. Por Esperanto pledis Prof-o Lapenna, kaj por la angla lingvo iu s-ro Macmillan, reprezentanto de British Council (la brita eksterlanda kultura instanco). La debato estis dulingva, kaj mi rolis unu el du interpretistoj: mia tasko estis turni Esperanton en la anglan, dum la alia laboris pri la angla en Esperanton. Meze en la anglalingva parolado de Macmillan, la alia interpretisto komencis lami, kaj balda&#365; devis tute rezigni pri sia tasko. Mi ensaltis por savi la situacion, restarigante fluan kaj efikan interpretadon, je granda apla&#365;do de la publiko. La postan tagon okazis la elektoj por la Estraro de UEA, kaj supozeble mia sukceso en tiuj elektoj &#349;uldis ion al tiu interpreta spektaklo.</p> <p>Do dum la tri jaroj 1971-74 mi estis estrarano de UEA, sub la prezidado de Prof-o Lapenna. En la estraro mi havis la eblecon observi de proksime lian konduton, kiu en tiu periodo beda&#365;rinde ne estis senripro&#265;a. En la estrarkunsidoj ni devis foje a&#365;skulti liajn horolongajn ripro&#265;ojn kontra&#365; tiu a&#365; alia supozata malbonfaranto. Por mi estis des pli tede, &#265;ar mi devis jam pli frue a&#365;skulti la samajn monologojn en Londono. Tamen lia gvida talento, lia brila dinamismo estis tia, ke mi restis &#285;enerala subtenanto de lia prezidado de la Asocio.</p> <p>En 1973 la UK okazis en Beograd. Prof-o Lapenna, estante politika rifu&#285;into kiu fu&#285;is la re&#285;imon de Tito, ne povis persone partopreni la kongreson. Nia estrara kunsido okazis sen la prezidanto. Ni perceptis klare la senton de la komitato de UEA, kiu ne plu volis akcepti la konduton de la prezidanto. Private ni avertis lin, ke kun tia konduto li riskas ne reelekti&#285;i en la venontjara UK, en Hamburgo. Nia averto trafis surdajn orelojn.</p> <p>Mia partopreno en la eventoj de Hamburgo estis minimuma. Du-tri horojn post la drameca deklaro de Prof-o Lapenna, ke li ne rekandidati&#285;os kiel Prezidanto, atingis min la nova&#309;o, ke mortis mia patro. Mi devis tuj reflugi al Britujo.</p> <p>Post Hamburgo Lapenna postulis, ke la Londona Esperanto-Klubo deklaru sian subtenon por lia flanko de la afero. La klubo tamen preferis resti eksterpartia en la disputo. Pro tio Lapenna ne plu vizitis la klubon.</p> <p>Mi estis aparte malfeli&#265;a pri tiu disputo, ne nur &#265;ar &#285;i malutilis al la Esperanto-movado, sed anka&#365; &#265;ar mi havis bonajn amikojn en amba&#365; partioj. Kiam en 1987 ni komencis la preparlaborojn por la UK en Brighton, Simo Milojevi&#263; kaj mi vizitis Prof-on Lapenna en lia hejmo por ser&#265;i eventualan formulon, kiu ebligu lin reveni al la &#285;enerala movado. Ni interkonsentis, ke li akceptu esti Rektoro de la Brajtona Internacia Kongresa Universitato, kaj ke UEA esprimu &#285;eneralan beda&#365;ron pri personaj atakoj kaj kalumnioj faritaj kontra&#365; li.</p> <p>Anta&#365; ol tiu interkonsento povis efektivi&#285;i, Ivo Lapenna mortis.</p> <p>En 1989 mi estis elektita kiel Prezidanto de UEA, kaj reelekti&#285;is por plia trijara periodo en 1992. Mi restis da&#365;re malgaja, ke unu grupo de la esperantistoj -- la anta&#365;a partio de Lapenna, grupi&#285;inta &#265;irka&#365; la nun malfondita NEM -- ankora&#365; bojkotis UEA kaj la universajan kongresojn. Post interparolo kun Birthe, la vidvino de Prof. Lapenna, mi decidis ke en 1995, en mia adia&#365;a festprelego je la fino de mia oficperiodo, mi esprimos tiuj vortojn de &#285;enerala beda&#365;ro, pri kiuj ni interkonsentis en 1987. Mi sciis, ke multaj komitatanoj de UEA estos malkontentaj pri tiu mia ago; sed mi esperis tiel fine ripari la bre&#265;on en la movado.</p> <div class="indent"> *** </div> <p>Kiam mi unue konis lin, anta&#365; kvardek jaroj, Ivo Lapenna estis por mi idealo, inspiranto, kaj mentoro. Kiam mi pli bone konis lin, anta&#365; tridek jaroj, mi ekhavis miksitan opinion pri lia maniero konduki la movadon. Tamen en unu afero li restas por mi ideala figuro, inspira modelo: nome, kiel parolanto de Esperanto. &#264;u temas pri oratorado, &#265;u temas pri &#265;iutaga konversacio, mi admiris kaj admiras lian lingvokapablon. Lia propra lingvofono -- la kroata, kun konsiderinda influo de la itala -- dotis lin per prononco tre proksima al la internacia Esperanta idealo. Lia konscio de sia publiko pelis lin al klara esprimado, al eleganta sed simpla elekto de vortprovizo, kaj al perfekte formulita sintakso. Li mem flegis sian lingvouzon, kaj per sia ekzemplo montris al aliaj kiel fari same. Lia da&#365;ra testamenta&#309;o trovi&#285;as ne nur en la organizo de la movado sed anka&#365; en la "la fundamento, sur kiu ku&#349;as la tuta konstrua&#309;o de Esperanto", nome en la lingvo mem.</p> <hr> <div class="small">Metis en la TTT <a href="mailto:j.wells@phon.ucl.ac.uk">John Wells</a> 2001 04 12</div> <div class="small">Mia <a href="home.htm">hejmpa&#285;o</a></div> </body></html>